Người làm tự do nhận thù lao từ các tổ chức mà không ký hợp đồng lao động hoặc ký dưới 3 tháng thường bị khấu trừ 10% trên mỗi khoản trả từ 2 triệu đồng/lần trở lên. Đây là khấu trừ trước, chưa phải số thuế cuối cùng. Cuối năm, người có thu nhập từ nhiều nơi thường phải tự quyết toán để tính lại: có người nộp thêm, có người được hoàn phần đã bị trừ thừa. Người có tổng thu nhập thấp có thể làm bản cam kết theo mẫu tại thông tư hiện hành để bên trả tạm không khấu trừ.
Ở quầy, câu hỏi của người làm tự do lặp lại khá đều: vì sao bị trừ, cam kết thế nào, chứng từ lấy ở đâu, quyết toán lúc nào, tiền hoàn về đâu. Bài này đi theo đúng thứ tự đó. Tên mẫu cam kết, mẫu tờ khai cụ thể nên tra ở văn bản hướng dẫn thuế thu nhập cá nhân đang hiệu lực (từ 1/7/2026: Nghị định 253/2026/NĐ-CP, Thông tư 87/2026/TT-BTC).
“Vì sao nhận 5 triệu mà chỉ về 4,5 triệu?”
Tổ chức trả thu nhập cho cá nhân không ký hợp đồng lao động, hoặc hợp đồng dưới 3 tháng, có trách nhiệm khấu trừ 10% với khoản trả từ 2 triệu đồng/lần. Ví dụ giả định: thù lao một bài dịch 5 triệu đồng, bên trả khấu trừ 500 nghìn đồng, chuyển 4,5 triệu đồng và nộp 500 nghìn vào ngân sách thay cho người nhận.
- Khoản trả dưới 2 triệu đồng/lần thường không bị khấu trừ tại nguồn, nhưng vẫn là thu nhập, vẫn cộng vào tổng thu nhập năm khi quyết toán.
- Chia nhỏ một khoản thù lao thành nhiều lần dưới 2 triệu để né khấu trừ là cách làm sai, cả bên trả lẫn bên nhận đều có rủi ro.
- Khấu trừ 10% không phụ thuộc người nhận có đăng ký người phụ thuộc hay không; giảm trừ gia cảnh chỉ được tính khi quyết toán.
“Bản cam kết là gì, ai được làm?”
Cá nhân chỉ có thu nhập thuộc diện khấu trừ 10% và ước tính tổng thu nhập chịu thuế trong năm sau khi trừ gia cảnh chưa đến mức phải nộp thuế có thể làm bản cam kết gửi bên trả thu nhập để tạm không bị khấu trừ. Những điều cần biết:
- Cam kết theo mẫu tại thông tư hiện hành; người cam kết chịu trách nhiệm về tính trung thực.
- Người có thu nhập từ tiền lương ở nơi khác hoặc nhiều nguồn thường không thuộc diện làm cam kết. Hỏi quầy trước khi ký.
- Cam kết sai — ví dụ tổng thu nhập thực tế vượt mức — người cam kết phải tự quyết toán và nộp đủ thuế.
- Bên trả thu nhập giữ bản cam kết; người làm tự do nên giữ một bản.
Với thu nhập năm 2026, giảm trừ bản thân là 15,5 triệu đồng/tháng và mỗi người phụ thuộc 6,2 triệu đồng/tháng (Nghị quyết 110/2025/UBTVQH15). Hai con số này giúp ước tính sơ bộ có đến mức phải nộp hay không.
“Chứng từ khấu trừ lấy ở đâu?”
Mỗi tổ chức đã khấu trừ thuế có trách nhiệm cấp chứng từ khấu trừ thuế thu nhập cá nhân khi cá nhân đề nghị. Hiện nay chứng từ thường ở dạng điện tử theo quy định về hoá đơn, chứng từ điện tử (Nghị định 254/2026/NĐ-CP, Thông tư 91/2026/TT-BTC từ 1/7/2026).
- Xin chứng từ ngay khi kết thúc hợp đồng hoặc cuối năm, đừng chờ tới mùa quyết toán mới hỏi — khi đó phòng kế toán bên trả rất bận, hoặc cộng tác đã kết thúc.
- Lập một bảng: tên bên trả, mã số thuế, tổng thu nhập, số đã khấu trừ, đã có chứng từ chưa.
- Đối chiếu với dữ liệu trên ứng dụng thuế hoặc tài khoản thuế điện tử: các khoản đã khấu trừ thường hiện trong thông tin thu nhập của cá nhân.
“Có phải tự quyết toán không?”
| Tình huống | Thường làm gì |
|---|---|
| Nhiều nơi trả, đã bị khấu trừ 10%, tổng thu nhập thấp | Nên tự quyết toán để được hoàn phần trừ thừa |
| Nhiều nơi trả, tổng thu nhập cao | Phải tự quyết toán, có thể nộp thêm |
| Có lương ở một công ty và thù lao vãng lai ở nơi khác | Thường phải tự quyết toán; hỏi điều kiện được uỷ quyền cho công ty |
| Đã làm cam kết, không bị khấu trừ | Kiểm tra lại tổng thu nhập; vượt mức thì phải tự quyết toán, nộp đủ |
Hạn nộp quyết toán của cá nhân tự quyết toán, theo Luật Quản lý thuế 38/2019/QH14, là ngày cuối cùng của tháng thứ 4 sau khi kết thúc năm dương lịch. Kiểm tra văn bản mới nếu có thay đổi.
“Tiền hoàn về đâu, bao lâu?”
- Đề nghị hoàn thuế nộp thừa ngay trên tờ khai quyết toán; ghi tài khoản ngân hàng đứng tên chính mình.
- Thời gian giải quyết theo quy định hiện hành; hồ sơ đủ chứng từ, số liệu khớp với dữ liệu của cơ quan thuế thì thường thuận hơn.
- Hồ sơ bị hỏi lại hay gặp khi: thiếu chứng từ của một nơi trả, số trên chứng từ khác số bên trả đã khai, giảm trừ người phụ thuộc trùng với người khác.
- Theo dõi trạng thái trên ứng dụng thuế hoặc tài khoản thuế điện tử.
Ví dụ giả định: một năm của người dạy thêm và phiên dịch
Giả sử một người dạy tiếng Anh tự do trong năm 2026 nhận thù lao từ ba trung tâm và phiên dịch cho hai công ty, không có lương cố định, nuôi một con nhỏ đã đăng ký người phụ thuộc.
- Tổng thu nhập năm: 240 triệu đồng; đã bị khấu trừ 10% với các khoản từ 2 triệu/lần, tổng 20 triệu đồng.
- Giảm trừ gia cảnh cả năm: bản thân 15,5 × 12 = 186 triệu; người phụ thuộc 6,2 × 12 = 74,4 triệu; cộng 260,4 triệu.
- Thu nhập tính thuế sau giảm trừ: bằng 0 (chưa xét các khoản giảm trừ khác).
- Người này tự quyết toán, đề nghị hoàn 20 triệu đồng đã bị khấu trừ.
Ví dụ chỉ minh hoạ cách nghĩ; kết quả thật phụ thuộc các khoản thu nhập, giảm trừ cụ thể và quy định đang áp dụng. Nếu từ đầu năm người này ước tính đúng như vậy và không có lương ở nơi khác, việc làm cam kết để tạm không bị khấu trừ là có cơ sở.
Những hiểu lầm hay gặp của người làm tự do
- “Bị trừ 10% rồi là xong nghĩa vụ.” 10% chỉ là khấu trừ tạm. Tổng thu nhập cao thì quyết toán vẫn có thể phải nộp thêm; thấp thì được hoàn.
- “Các khoản dưới 2 triệu không phải khai.” Không bị khấu trừ tại nguồn không có nghĩa là không phải tính vào thu nhập năm.
- “Không quyết toán thì tiền bị trừ thừa cũng thôi.” Không quyết toán thì không được hoàn; với người thu nhập thấp, đó là mất tiền thật của chính mình.
- “Ký cam kết cho mọi nơi trả để khỏi bị trừ.” Cam kết chỉ dành cho người đáp ứng điều kiện; ký sai là tự nhận trách nhiệm về khoản thuế thiếu.
- “Nhận tiền qua tài khoản người thân thì không ai biết.” Bên trả vẫn khai thu nhập theo tên người thực hiện công việc; tiền vào tài khoản khác chỉ làm việc đối chiếu rối hơn.
Người làm tự do lâu năm nên giữ một thói quen: mỗi lần nhận thù lao, ghi ngay vào bảng tổng hợp ngày nhận, bên trả, số trước thuế, số bị trừ. Cuối năm, việc quyết toán chỉ còn là cộng cột, không phải lục lại tin nhắn cả năm.
Mang gì ra quầy và tự kiểm tra ở đâu
- Căn cước (số định danh cá nhân dùng thay mã số thuế).
- Bảng tổng hợp các nơi trả và chứng từ khấu trừ.
- Hợp đồng dịch vụ với từng nơi, nếu có.
- Sao kê tài khoản nhận thù lao.
- Thông tin người phụ thuộc đã đăng ký.
Trước khi ra quầy: mở ứng dụng thuế trên điện thoại hoặc tài khoản thuế điện tử, xem mục thông tin thu nhập và số thuế đã khấu trừ theo từng nơi trả; đối chiếu với bảng của mình. Chỗ nào lệch là câu hỏi đầu tiên nên mang tới quầy.
Câu hỏi thường gặp
Không ký hợp đồng, chỉ nhận chuyển khoản thì có bị khấu trừ không?
Nếu bên trả là tổ chức và khoản trả từ 2 triệu đồng/lần trở lên, bên trả thường vẫn khấu trừ 10% dù không có hợp đồng lao động. Nên có hợp đồng dịch vụ hoặc biên bản nghiệm thu để làm căn cứ.
Người thuê là cá nhân, không phải công ty, thì ai khai thuế?
Cá nhân trả tiền cho cá nhân khác thường không có nghĩa vụ khấu trừ như tổ chức. Người nhận tự có nghĩa vụ kê khai phần thu nhập đó; hỏi quầy về cách khai phù hợp.
Bên trả không cấp chứng từ khấu trừ thì có quyết toán được không?
Có thể đối chiếu dữ liệu khấu trừ trên hệ thống thuế nếu bên trả đã khai. Vẫn nên đề nghị bên trả cấp chứng từ; nếu họ không khai, số đã bị trừ có thể chưa được ghi nhận cho mình.
Làm cam kết rồi mà giữa năm nhận thêm việc lớn thì sao?
Báo cho bên trả thu nhập để họ khấu trừ từ khoản tiếp theo nếu không còn thuộc diện cam kết, và tự quyết toán cuối năm để nộp đủ.
Thu nhập từ nền tảng nước ngoài trả qua ví điện tử có phải khai không?
Có. Thu nhập từ nước ngoài chưa được khấu trừ tại Việt Nam thì cá nhân tự kê khai. Giữ lịch sử thanh toán trên nền tảng và sao kê để làm căn cứ.
Quên quyết toán năm trước, giờ làm bổ sung được không?
Vẫn nên làm. Nếu thuộc diện được hoàn, nộp quyết toán muộn thường vẫn đề nghị hoàn được theo quy định; nếu thuộc diện phải nộp thêm, nộp muộn có thể phát sinh tiền chậm nộp và xử lý vi phạm. Hỏi quầy về trường hợp cụ thể trước khi nộp.
Có nên đăng ký hộ kinh doanh khi làm tự do lâu dài không?
Tuỳ quy mô, tính chất công việc và đối tượng khách hàng. Làm dịch vụ đều đặn, có nhân sự, có khách cần hoá đơn thì đăng ký có lợi hơn; nên hỏi người tư vấn trước khi quyết.
